बेलायतमा दोहोरी

आर्थिक मन्दी सगै पातलिएको बेलायतको रेश्टुरेन्ट ब्यवसाय अल्डरशोट अबस्थित निरमाया रोधिघरको चहलपहल हेर्दा अपत्यारिलो नै देखिन्थ्यो । हप्तामा ४ दिन दोहोरी साझ हुने यो रेस्टुरेन्टमा नेपाली ग्राहकहरुको उपस्थिती बाक्लै हुने गर्दछ । परिवार र साथीभाइ सग सप्ताहन्त मनाउने देखी बेलायतमा बग्रेल्ती खुलेका बिभिन्न संघ संस्था मध्ये एउटा संस्थाको भेला समेत थियो त्यहा । दोहोरिको रौनक अनी कमर हल्लाई हल्लाई नाच्ने ग्राहकहरुको भिडले कमलादिको निरमाया रोधिघर नै बसाइ सरे जस्तो भान गराउथ्यो । अर्कोतिर नेपाली खानाको स्वादमा जिब्रो पड्काउदै रंगिन दोहोरिले बेलायतको ब्यस्त जिबनलाई बिर्साएर कतिलाई आफ्नै गाउ घर पुगेको जस्तो भान थियो ।



बाहिर हिउ झरिरहेको थियो । हावाको झोक्काले जिउ नै काठयाङ्रिने जाडो थियो , तर भित्र भने दोहोरिको रन्कोमा नाच्दै पसिनाले निथ्रुक्कै भिज्नेहरु पनि थिए । मंचमा कलाकारहरु ग्राहकबाट आएको गीतको फर्माइसको चिट देख्दा लाग्थ्यो रातभरीमा पनि सकिने छैन । नागरिक सर्बोच्चताको आन्दोलन देखी अल्डरशोटको रोधीघर सम्म पनि उस्तै गरी घन्किएको थियो "लालुपाते नुह्यो भुइतिर, ......." । दोहोरी रोकिने छटकाट थिएन, फर्माइसको चाङ नै समय थोरै । आयोजकहरुले बाठो चाल गरे अनी शुरु भयो न्रित्य " डाली डाली मा हो ......." ।



खै अरुले जती सुकै राम्रो नाचे पनि रहर हुनेलाई आँफैले नाचेको राम्रो लाग्ने रहेछ । नाच सकिने बित्तिकै मन्च वरि परि जम्मा हुन थालिहाले सबै । अनी त शुरु भयो " ड्राइभर दाई मन पर्यो मलाई, लैजाउ माया पोखर घुम्नलाई"। के थियो र सबै जना आफ्नै धुनमा नाच्दै थिए । बाहिरको हिमपातको कुनै पर्बाह नगरि ज्याकेट फुकाल्दै आफुलाई उफार्दै थिए । लाग्थ्यो पश्चिम नेपालको रोधिघर त्यही बसाइ सरेको छ , पूर्वको हाक्पारे त्यही गुन्जी रहेको थियो । बेलायतको कुनै स्थान हो कि हाम्रै गाउ बेसिको मेला हो झट्ट हेर्दा ठम्याउन मुस्किल पर्थ्यो ।


एउटा छुट्टै आत्मियता थियो । अनी देश भन्दा धेरै पर आफ्नै देश थियो । हिजो गुन्द्रुक, मम जस्ता पारीकार खान पाउदा पनि मक्ख पर्ने प्रबासी मनहरुलाई दोहोरीको रन्कोले छुट्टै उमङ्ग थपेको भान हुन्थ्यो । साचैनै नेपाली बातावरण थियो । असली नेपाली बातावरण नदेखी बिदेशिएका युबा र बालकहरु पनि मस्त भएर नाची रहेका देखिन्थे । मानौ त्यो ठाउँ ब्यापरिक नभै गाउ घरको मेलापात हो । आखिर मन नै त रहेछ । त्यही भएर त जहिले नि १९४७ ए डि सगै झुम्मिन्छन - यो मन त मेरो नेपाली हो ।

फेरी उही नियती

एकातिर विश्व कै ध्यान तान्न सफल कलापत्थर मन्त्रिपरिषदको बैठकमा बन र बातावरण क्षेत्रमा महत्वपूर्ण मानिने निर्णयहरु पारीत हुँदै थियो भने अर्कोतिर कैलालीमा बन अतिक्रमणकारी र सुरक्षाकर्मी बिच भिडन्त हुँदै थियो । झन्डै आधा दर्जन ज्यान जाने गरी भएको यो घटना अत्यन्तै बिभत्स र कहालीलाग्दो भए पनि यसले हामीलाई धेरै पाठ सिकाएको छ । घटनाले राजनीतिक रुप लियो, अब फेरी टायर र गाडीहरु जल्लान । नागरिक सर्बोच्चता र गरीब जनताको सवालको कुरा उठाइने छ फेरी । शहिद घोषणाको माग देखी क्षतिपुर्ति सम्म उही नियती देखिएको छ । तर म यहाँ अर्कै नियतीको बारेमा छलफल गर्न गैरहेको छु ।

हरेक राजनैतिक आन्दोलन र परिवर्तन सगै हुँदै गैरहेको बन क्षेत्र माथिको अतिक्रमण लोकतन्त्र पछी त खुल्ला बलत्कारको रुपमा पारीणत हुँदै आएको छ । सामुदायिक बन बिकास कार्यक्रमको सफलता सगै स्थानिय जनतालाई बन क्षेत्र ब्यबस्थापनको निम्ती सुम्पिएर ढुक्क भएको बन र बातावरणकर्मीहरुले फेरी एक पटक सोच्नु पर्ने बेला आएको छ । कानुन र बन्दुकको भरमा बन संरक्षण गर्न सकिन्न भनेर सिकिएको हाम्रो बिगतको पाठ बिर्सिएर आज फेरी त्यही बन संरक्षण गर्न बन्दुक उठाउनु परेको छ । गत बर्ष धादिङमा सामुदायिक बन क्षेत्रमाथि कब्जा जमाउनेहरुलाई परास्त गर्दै बन जोगाउन सफल बन उपभोक्ताहरु कैलालीमा निरिह बनेर हेरी रहे । आफ्नै बन धमाधम काटिएकोमा चित्त दुखाउन बाहेक केही गर्न सकेनन । लाग्थ्यो बन्दुकले जनतालाई पराजित गर्दै छ त्यहा ।

प्रत्यक्ष रुपमा कैलालीको घटना भयाबह देखिए पनि बन क्षेत्र हडप्ने कार्य अर्कै शैलिमा मौलाउदै गएको थियो । सामुदायिक बनहरु उपभोक्ताहरुको नाममा भागबण्डा गरेर फाट्ट फुट्ट रुपमा खेती गर्न थालिएका छन । करिब छ महिना अगाडि माओवादीद्वारा सन्चालित जनमैत्री अस्पतालको लागि लगाइएको पुराणमा केही सरकारी, सामुदयिक बन र पर्ती गरी करिब छ सय रोपनी जग्गा दान गरियो । त्यसको लगत्तै गत महिना एमाले द्वारा सन्चालित मनमोहन मेमोरियल सामुदायिक अस्पताललाइ करिब नौ सय रोपनी सरकारी जग्गाको दान घोषणा गरियो । ४० प्रतिशत बन क्षेत्र कायम गर्ने भन्दै नेत्रित्व तहमा बसेकाहरु निती बनाउछन भने अर्कोतिर उनैका कार्यकर्ताहरु आफ्नै पारिवारिक सम्पत्ती जस्तो गरेर बन क्षेत्रहरु धमाधम दान घोषणा गर्दै छन ।

जैबिक बिबिधताले भरिपूर्ण हाम्रा बनहरुलाई जग्गाको रुपमा हेरिएर धमाधम काट्न थाले पछी भाबी पिढिले के पाउने हुन एक पटक गम्भिर भएर सोच्न पर्ने बेला भएको छ । क्षणिक स्वार्थ र आबेगमा आएर मासिएका ति बन हेर्दा रुखको समुह लागे पनि त्यसले परिस्थितीकिय प्रणाली(ecosystem) मा खेल्ने महत्वपूर्ण भूमिकालाई हेर्ने हो भने हामीले त्यो अवस्था सैयौ बर्षमा पनि प्राप्त गर्न सक्छौ कि सक्दैनौ ? यसको बिनाशबाट अन्य क्षेत्रमा हुने नकरात्मक प्रभाबहरु के के हुन? यि कुराहरुलाई बिश्लेषण गर्ने हो भने हामीले आफ्नो अधिकारको लागि गरेको कार्यहरुले कतिको दुरगामी प्रभाब पार्ने रहेछ भन्ने थाहा पाउने थियौ । अधिकारको लागि सधैं आवाज उठाउने हामीहरुले आफ्नो कर्तब्य र उत्तरदायित्व बारेमा कहिले सोचेनौ अनी हाम्रा श्रोतहरुको कहिल्यै मुल्याङ्कन गरेनौ ।

एकातिर अन्तरराष्ट्रिय क्षेत्रमा बिभिन्न सन्धि, महासन्धिहरुमा बातावरण संरक्षण र बन बिनाश रोक्न प्रतिबद्दता जनाउने गरिएको छ भने अर्को तिर बिभिन्न बहानामा धमाधम बन बिनाश गर्दै जादा नेपालको अन्तरराष्ट्रिय स्तरमा कस्तो छबी होला? यसका साथै कार्बन ब्यापार मार्फत अल्पबिकशित तथा गरीब राष्ट्र हरुले लिन सक्ने फाईदाबाट पनि हात धुनु पर्न सक्ने स्थिती नआउला भन्न सकिन्न । किन कि त्यस्ता प्रकृयामा सामेल हुनको लागि गरीब भएर मात्र पुग्दैन, बन बिनाश दरलाई पनि घटाऊनु पर्दछ । यसरी सुकुम्बासीको नाममा बन क्षेत्र माथि ठाडो हस्तक्षेप गर्ने अनी राजनैतिक शक्तीको आडमा बन क्षेत्रलाई दान दिने कार्यले हाम्रो भबिश्यलाई कहाँ पुर्याउने हो अनुमान गर्न त्यती गाह्रो होला जस्तो लाग्दैन ।

आधा दर्जन ज्यान लाने त्यो भिडन्त क्षणिकको लागि पिडादायी त पक्कै हो तर यसले फेरी बन माथि अतिक्रमण गर्नेहरुलाई एक पटक सोच्न वाध्य बनाएको छ । बन बिनाश प्रकृया यसै गरी निरन्तर चलिरहने हो भने कती सयको ज्यान लिन सक्थ्यो हामीले यस तर्फ ध्यान दिनु जरुरी छ । कोशीको बाढीलाइ कुनै सर्बोच्चताले रोक्न सकेन, गत बर्षामा जलमग्न भएको तराइलाई कसैले छेक्न सकेन । यदी यसै गरी बन बिनाश गर्दै जाने हो भने अबश्य नै एक दिन हामीलाई यही बाढी र पहिरोको चपेटाबाट कुनै संघियताले बचाउन सक्दैन । जग्गा निकालेर खेती गरेर मात्र जिबिकोपार्जन गर्न सकिन्छ भन्ने मनसिकतालाई त्याग्न जरुरी छ । आफ्नो अधिकारको कुरा गरेर प्राकृतिक श्रोतलाई नष्ट गर्नेहरुले हाम्रा भबिश्यको सन्ततिको बाँच्न पाउने अधिकार माथि खेलवाड गर्नु कती को उचित हो ? यदी हामी यसै गरी आफ्नै जिद्दी र हठमा रहने हो भने एक दिन हामीले पछुताउने समय पनि पाउने छैनौ ।