मात्रिभाषामा खोज्दै …….

उपराष्ट्रपतिको हिन्दी भाषा सपथले भाषा सम्बन्धी धेरै बहस ल्यायो । संबिधानमै स्पष्ट खस-नेपाली भाषामा सपथ लिनु पर्छ भनेर किटानी गरी सकेको र सर्बोच्च अदालतले समेत पुन: सपथ लिनु भनेर फैसला गरी सकेको अवस्थामा यस्को कानुनी र राजनैतीक पक्ष बारे बहस गरी रहनु सान्दर्भिक ठान्दिन । तै पनि त्यही बहसका बिच धेरै मुद्दाहरु उठ्यो । कतिले मैथिली भाषी भएकोले मैथिलिमा सपथ गरेको भये बिबाद नहुने तर्क गरे भने कतिले हिन्दी भाषी भएको कारणले हिन्दिमा सपथ लिनु सामान्य भएको तर्क गरे । अझ भाषिक संघर्ष समितिले त नेपालीमा नखाउ मैथिली वा भोजपुरिमा खाउ भनेर नै उकास्यो । मैले बुझेको चाँही के हो भने बर्तमान संबिधान लागु भएको अवस्थामा खस-नेपाली भाषा बाहेक जुन भाषामा सपथ लिये पनि असंबैधानिक हुने कुरामा बिबादै छैन। यही बहसको बिचमा केही बेर घोत्लिये अनी फेसबुकमा स्टाटसमा लेखे " मात्रिभाषा के मा हुन्छ ; नागरिकतामा कि जातमा कि आफुले जन्मे देखिनै बोल्दै आएकोमा ? " । केही प्रतिकृया आए , कसैले मनलाई सोध्नु भने , कसैले मात्रिभाषा फेरिन सक्दैन भने कसैले आमाले बोल्ने भाषामा हुन्छ भने ।

साचै मनलाई सोध्न पर्ने अवस्था आयो । मनले उल्टै सोध्यो के मात्रिभाषा दुई वटा हुन सक्दैन ? उदाहरणको लागि तराइमा जन्मेकोहरुले हिन्दी र खस-नेपाली फरर बोल्न सक्दैनन र ? अझ यस्तो द्वीभाषी पहाडे मुलको तराइ पर्यो भने उस्को मात्रिभाषा के होला ? तराइमा जन्मेकोले हिन्दी भन्ने कि पहाडे भएको नातामा खस-नेपाली भन्ने ? नेपाल अधिराज्यको संबिधानले नै मात्रिभाषाको रुपमा बोलिने सम्पूर्ण भाषाहरु राष्ट्रिय भाषा हुन भनेको छ तर मात्रिभाषाको पारीभाषा उल्लेख गरेको छैन । यस अर्थमा जन्मे देखी बोलिने पहिलो भाषानै मात्रीभाषा हो कि भन्ने पनि बुझिन्छ । तर चलन चल्तिमा र बहसमा आएको मात्रिभाषा चाँही कुनै पनि जाती बिशेषको भाषानै हो भन्ने जनाउछ । यो अवस्थामा मेरो परिवारमा बोलिने जेरुङ-राइ भाषा, जुन म जन्दिन , अब मैले मेरो मात्रिभाषा के भन्ने ?

आमाले बोल्ने भाषा नै मात्रिभाषा हो भनेर व्याख्या गरिएको पनि भेटियो । तर आमाले बोल्ने भाषा मात्रिभाषा हुन हाम्रो जस्तो पित्रिसतात्मक समाजमा असम्भब प्राय : नै छ । मेरी आमा मगर हुनुहुन्छ अनी मावली मगर भाषी । बिबाह पछि घरमा मगर भाषा बोल्ने सम्भाबना नै थियेन । अनि छोराछोरिले जान्ने कुरानै आएन । अब आमाले बोल्ने भाषानै मात्रिभाषा हो भने मैले नजानेको त्यो मगर भाषालै मात्रिभाषा भन्न मिल्ने कि नमिल्ने? अनि यहा सवाल उठ्छ मात्रिभाषा आफुले जान्नु पर्छ कि पर्दैन । सन् २००१ मा क्यानाडामा भयेको जनगणनामा मात्रिभाषाको परिभाषा यसरि गरियेको छ - बचपनमा सिकेको पहिलो भाषा जुन जनगणनाको समय सम्म पनि बुझ्न सक्दछ । यसकारण म राइले मेरो मात्रिभाषा खस-नेपाली हो भन्न पाउने कि नपाउने?

कुरो मात्रिभाषा परिवर्तन हुन्छ कि हुँदैन भन्नेको । अब यसलाई कुन रुपमा लिने हो । जब मात्रिभाषाको पारीभाशा स्पष्ट पारीन्छ अनि परिवर्तन हुन्छ कि हुन्न भन्ने मा बहस गर्न सजिलो पर्ला । यदी क्यानाडियन गणनामा उल्लेख गरे झै मात्रिभाषा भनेको जान्नै पर्ने हो भने पक्का पनि परिबर्तन हुन्छ । मेरो भान्जा अढाइ बर्षको उमेरमा उसको अभिभाबक को साथमा बेलायत् गयो । नेपाल हुदा मजाले खस-नेपालि बोल्थ्यो, अहिले बेलायत गएको ४ बर्ष पुग्यो । खस-नेपालि सबै बिर्सियो , अहिले अङ्रेजकै शैलिमा अङ्रेजि बोल्छ । अब उस्को मात्रिभाषा नेपालि कि अङ्रेजि ? नजानेको खस-नेपालिलाइ कसरि मात्रिभाषा भन्ने , जानेको अङ्रेजिलाइनै भन्नु पर्यो । अनि यस्तो अबस्थामा मात्रिभाषा परिबर्तन हुन सक्छ भनेर भन्ने कि नभन्ने?

द्विभाषि अनि बहुभाषिहरुमा मात्रिभाषा कुन राख्ने भन्ने कुरा उनिहरु आफैमा भर पर्ने कुरा हो । यो निर्णयलाइ कुनै भाषा प्रतिको संबेदना वा वरिपरिको बाताबरणले प्रभाब पार्दछ । मात्रिभाषालाइ आजको भुमण्डलिकरणको युगमा कुन्ठित पार्न सकिन्न । तराइमा हिन्दि र खस-नेपालि दुबै बोल्ने समुदाय, बेलायतको नेपालि बस्तिहरुमा खस-नेपालि र अङ्रेजि फरर बोल्न सक्ने केटाकेटिहरु पाइन थालेको छ। अब उनिहरुको मात्रिभाषा कुन हो भनेर कि दक्षताले , कि ब्यक्तिगत स्व मुल्याङ्कनले , कि पहिलो सिकेको आधारमा निर्धारण गरिने कुरा हो । यो जातको भन्दैमा त्यहिनै मात्रिभाषा हुनु पर्ने अनिबार्यता हो जस्तो लाग्दैन । यदि जातमा मात्रिभाषा अल्झिएको हुन्छ भने फेरि म जस्ता धेरैले सोच्नु पर्छ यो मात्रिभाषा के हो भनेर ?

भाषा निस्चयनै संचारको माध्यम हो, यसलाई कसैले लादिएको अनुभब गर्नु हुन्न र अल्पभाषिहरु माथि लाद्नु पनि हुन्न । आफुलाई सजिलो महसुस हुने र जानेको भाषा प्रयोग गर्न पाउनु सबैको अधिकार हुनु पर्दछ भन्ने लाग्दछ । मेरो गाउमा खस-नेपालीलाइ अनिबार्य बनाउदा लादिएको मान्नु अस्वाभाबिक होइन प्राकृतिक हो भन्ने बुझ्नु पर्दछ । जातियताको पर्खाल अग्लिदै भाषाको बिबाद हुनु अबस्य पनि दुर्भाग्यनै हो । हरेक भाषालाई समान अधिकार हुन पर्दछ । कुनैमा पनि सर्बमान्य सिद्दान्त लागु हुनु हुँदैन । भाषाको रोजाइ अनिबार्य भन्दा नि एच्छिक हुनु पर्दछ । बुझ्नु पर्ने कुरा के हो भने नेपाली नागरिकता भएको ब्यक्तिको पनि हिन्दी मात्रिभाषा हुन सक्दछ । यो भाषिक बिबादलाई अधिकारले कि हाम्रो सोचाइले प्रभाब पारेको छ यो सोचनिय कुरा हो । केही दिन अगाडी एउटा बहस देखेको थिए साम्प्रदायिक को - उपराष्ट्रपती कि प्रधान न्यायधिश ? यसले के इन्कित गर्छ ?

Developed vs. Developing world - definitions

Here are the some definitions -

1. Climate change dictionary
Developed world - Source of Carbon emission is industry
Developing world - source of carbon emission is land use and land use change

2. Training Dictionary
Developed world - participants should pay the training fee
Developing world - participants are paid

3. Migration dictionary
Developed world - people go abroad to learn
Developing world - people go abroad to earn

4. Training/ seminar break Dictionary
Developed world - Coffee break
Developing world - Tea break

5. Sustainable development dictionary
Developed world - balancing people, planet and profit
Developing world - balancing power of political parties.

6. Sex dictionary
Developed world - In early 20s, sex is the history,
Developing world - In early 20s, sex is the mystery.

PS: Newly industrialized countries like China, India, Brazil and Indonesia are exceptional.

If you have you can add.

Cheers.